ՄԵՏԱԼՈՒՐԳԻԱ, ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԸՆԴԵՐՔՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

Բանբեր

ՄԵՏԱԼՈՒՐԳԻԱ, ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԸՆԴԵՐՔԱՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

N:2

2019

37 views

Հարգելի ընթերցողներ

Ձեզ է ներկայացվում Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի Բանբերի Մետալուրգիա, նյութագիտություն, ընդերքօգտագործում հանդեսի հերթական համարը՝ նվիրված մետալուրգիայի, նյութագիտության և ընդերքօգտագործ­ման ոլորտներում կատարվող հետազոտություններին:

Հայաստանի Հանրապետության ընդերքը հարուստ է տարբեր մետաղական և ոչ մետաղական օգտակար հանածոներով, հատկապես պետք է նշել պղնձի, մոլիբդենի, ոսկու, կապարի, ցինկի, երկաթի, իսկ ոչ մետաղական հանքանյութերից՝ տուֆի, բազալտի, մարմարի և գրանիտի պաշարները, որոնց արդյունահանումը այսօր ընդգրկում է մեծ ծավալներ: Այս տեսակետից հատուկ ուշադրության են արժանացել ընդերքօգտագործման հայեցակարգային դրույթները:

Ներկայացվել են ընդերքի ուսումնասիրման և յուրացման ոլորտի առանձնա­հատ­կությունները, համաձայն որոնց՝ երկրաբանահետախուզական աշխատանք­նե­րի և ընդերքի օպտիմալ յուրացման խնդիրների օբյեկտիվ լուծումը հնարավոր է միայն երկրաբանական, տեխնիկական, տեխնոլոգիական, բնապահպանական և տնտեսագիտական հարցադրում­ների սերտ զուգակցման դեպքում:

Ցույց է տրված, որ ընդերքի ուսումնասիրման և յուրացման ոլորտում հիմնարար նորմատիվային փաստաթղթերից մեկը «Պինդ օգտակար հանածոների պաշարների և կանխատեսումային ռեսուրսների դասակարգումն» է: Այն կոչված է մշակելու հանքավայրերի ուսումնասիրության միասնական պահանջներ, որոնք կնպաստեն յուրացման դեպքում ներդրման ռիսկի նվազմանը՝ մինչև խելամիտ սահմանները, ապահովելով ինչպես պետության` ընդերքի սեփականատիրոջ, այնպես էլ ներդրողի պաշտպանու­թյունը:

Հարգելի ընթերցողներ, խմբագրությունն իր առաջին քայլերն է անում՝ Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի Բանբերի Մետալուրգիա, նյութագիտություն, ընդերքօգտագործում հանդեսը Scopus և Web of Science տվյալների բազայում ներմուծելու համար: Այս կապակցությամբ փոքր-ինչ փոխվել են հոդվածների ձևավորման կանոնները, որոնք ներկայացված են հանդեսի վերջում: Սպասում ենք ձեր մշակումներին, նորարարական և հիմնարար հետազոտություններին նվիրված նոր նյութերին:

Հոդվածների նյութերին կարելի է ծանոթանալ նաև էլեկտրոնային տարբերակով՝ innovative.polytechnic.am (i.polytechnic.am):

Headings

  • группировка

  • конструкция

  • материалы.

  • нанодатчики

  • принципы и механизмы работы

Ցույց են տրված նավթարդյունաբերության մեջ օգտագործվող նանոտվիչների կառուց­ված­քա­յին առանձ­նահատկությունները: Նանոտվիչները սովորաբար ներառում են 3 հիմ­նա­կան տարրեր. ընդու­նիչ շերտ, չափող փոխակրիչ, ուժե­ղաց­ման, մշակման, փո­խանց­ման և պատկերման համակարգ:

Ներկայացվում է ըստ աշխատանքի սկզբունքի և մեխանիզմի նանոտվիչների խմբա­­վո­րու­մը, որի դեպքում բոլոր նանոտվիչները բաժանվում են 2 մեծ դասերի: Առաջինը՝ նանո­հար­մա­­րանք­ներ, որոնք գոյություն ունեցող ֆիզիկական սկզբունքների և մեխանիզմների դրս­ևոր­ման հիման վրա վե­րա­փո­խում են ըստ բնույթի և աստիճանի արտաքին ազ­դե­ցու­թյան տար­բեր դրսևորումներ առանձին էլե­կտրական աշխատանքային ազ­դան­շան­նե­րի և երկրորդը՝ ֆո­տո­մետրիկական և քիմիական նա­նո­սեն­սոր­ներ, որոնք մեծ մասամբ ան­մի­ջա­կանորեն փոխազ­դում են նյութերի մոլեկուլների կամ էլեկ­տրա­մագնիսական դաշտի հետ:

Ներկայացված են տարբեր նյութերի հիմքով նանոտվիչների տեսակները, ած­խածնային նանոփողակային, պոլիմերային, ֆլուիդային, մետաղային և այլ նյութերի հիմ­քով նանոտվիչների գործողություններին բնորոշ առանձնահատկությունները և սկզբունք­նե­րը:

Խմբավորվել են զգայուն պոլիմերների և մետաղների հիման վրա գործող նա­նո­տվիչ­ները:

Առաջինը բաժանվում է 3 հիմնական խմբերի. միայն մեկ տեսակի պոլիմեր պա­րու­նակող ծածկ ունեցող զգայուն տարրով հարմարանք, մեկ տեսակի պոլիմեր պա­րու­նա­կող և այլ նյութի քսաշերտով պատված ծածկ ունեցող զգայուն տարրով հար­մա­րանք, պոլիմերային հիմքով կոմպոզիցիոն նյութ պարունակող ծածկ ունեցող զգայուն տար­րով հարմարանք:

Երկրորդը բաժանվում է 3 հիմնական խմբերի. միայն մետաղի օքսիդով ծածկ ունե­ցող զգայուն տարրեր, մետաղի օքսիդի շերտի վրա այլ նյութի քսաշերտ պարունակող զգա­յուն տարրեր, մետաղի օքսիդի հիմքով կոմպոզիցիոն նյութով ծածկ  ունեցող զգա­յուն տար­րեր:

 Տրված է հետազոտվող ֆլուիդների ճնշման, ջերմաստիճանի և քիմիական կազ­մի նա­նո­տվիչ­ների կա­ռուցվածքը:

  • выщелачивание

  • извлечение.

  • молибден

  • обжиг

  • оптимальные параметры

  • переработка

  • рений

  • технология

Հայաստանում մետալուրգիական արտադրությունը հետ է մնում հանքագոր­ծությու­նից: Եվ այդ առումով առավել կարևոր է մետալուրգիայի զարգացումը՝ հաշվի առնելով  երկրում առկա ռեսուրսները: Այս պրոբլեմի հիմքում ընկած է ոչ միայն ֆինանսական միջոցների բացակայությամբ պայմանավորված ներդրումների ընդլայնման կաշկանդվա­ծությունը, այլև վերամշակող արտադրական կարողությունների բացակայությունը: Եթե նշված պրոբլեմը առաջին մասով, թերևս որոշակի պարագաներում, լուծելի է, ապա երկրորդ մասով կպահանջի ստանդարտ տեխնոլոգիաների ու տեխնոլոգիական լուծումների որոշակի կատարելագործում, տեղական հումքի առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ նոր տիպի գործընթացների հետազոտում: Հանքային հումքից արժեքավոր մետաղների՝ մոլիբ­դենի, ռենիումի և ուղեկից այլ տարրերի համալիր կորզման տեխնոլոգիայի առկայությունը հավաստի նախադրյալներ կստեղծի տեղում ներդրումներ կատարելու և մետալուրգիական ամբողջական ցիկլով մոլիբդենային վերամշակող արտադրություն հիմնելու համար:

Աշխատանքում փորձ է արված լաբորատոր հետազոտություններով հիմնավորելու մոլիբդենային խտանյութերի բովման գործընթացը՝ կալցիումի օքսիդի առկայությամբ: Որոշված են բովման օպտիմալ պարամետրերը (ջերմաստիճանը՝ 550...6000C, պահման տևողությունը՝ 90 ր), որոնց դեպքում ծծմբի երկօքսիդը չի անցնում գազային ֆազ, և բովվածքում կազմավորվում են  կալցիումի մոլիբդատի ու կալցիումի պերռենատի չցնդող միացություններ: Ուսումնասիրվել են սոդայի ջրային լուծույթում տարրալուծման գործըն­թացների հիմնական օպտիմալ պարամետրերը (Na2CO3 –ի կոնցենտրացիան՝ 200 գ/դմ3, պահման տևողությունը՝ 60 ր, ջերմաստիճանը՝ 900C, պինդ և հեղուկ ֆազերի հարաբերությունը՝ 1:4): Ստացված բովվածքի տարրալուծումը սոդայի ջրային լուծույթում ապահովում է մինչև 98% մոլիբդենի կորզումը: Լաբորատոր հետազոտություններով ցույց է տրված, որ մոլիբդենային խտանյութերի բովումը, կալցիումի օքսիդի առկայությամբ, հնարավորություն է ընձեռում մշակելու մոլիբդենի և ռենիումի կորզման սկզբունքորեն նոր, էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիա:

  • концентрат

  • сульфатизирующий обжиг

  • сульфиды

  • термодинамика

  • технологический режим.

Ներկայացվել է կապար պարունակող սուլֆիդային խտանյութի սուլֆատացնող բովման թերմոդինամիկական վերլուծությունը՝ հիդրոմետալուրգի­ական եղանակով դրանից կապարի և ուղեկցող արժեքավոր մետաղների արդյունավետ կորզման նպատակով: Հաշվի առնելով այն փաստը, որ այդպիսի սուլֆիդային խտանյութերում որոշ միներալներ, մասնավորապես գալենան (կապարի սուլֆիդային միներալ), սֆալերիտը և խալկոպիրիտն այնքան սերտորեն փոխկապակցված են, որ սովորական արտադրական ցիկլի ընթացքում դրանք առանձին-առանձին հնարավոր չէ կորզել, աշխատանքում բոլոր արժեքավոր մետաղների կորզման համար ընտրվել է սուլֆատացնող բովման, բովվածքի տարրա­լուծման և մետաղների ընտրողական ցեմենտացման մեթոդը: Ցույց է տրվել, որ խտանյութի բովման ընթացքում կապարի, պղնձի և ցինկի, ինչպես նաև երկաթի սուլֆիդները հաջողությամբ փոխակերպվում են համապատասխան մետաղների սուլֆատների, որոնք հեշտությամբ լուծվում են ջրային լուծույթներում, ինչը լավ նախադրյալ է մետաղների հիդրոմետալուրգիական կորզման համար: Առաջարկված է բովման լավագույն տեխնո­լոգիական ռեժիմը: Առաջարկված տեխնոլոգիական լուծումը համապիտանի է և կարող է կիրառվել ցանկացած սուլֆիդային խտանյութի, այդ թվում` պղնձի, երկաթի, ցինկի, կապարի և այլ սուլֆիդային հանքանյութերի դեպքերում՝ դրանցից արժեքավոր մետաղների կորզման նպատակով:

  • боковые линии

  • деформированный слой

  • кристалл-монохроматор.

  • расходимость пучка

  • рефлекс

  • топограмма

Հետազոտված է ռեֆլեքսի կառուցվածքը բյուրեղում առկա ենթամակերևութային դեֆորմացված շերտի դեպքում՝ կախված բյուրեղի դեֆորմացված շերտի և հիմնական ծավալի միջոցով ռենտգենյան ճառագայթների կլանման ու ցրման բնույթից և ընկնող փնջի տարամիտումից: Փորձնականորեն ապացուցված է, որ ենթամակերևութային դեֆոր­մացված շերտի առկայության դեպքում ռեֆլեքսի կառուցվածքը (բարակ գծեր, կենտրոնական մասում ուղիղ և ձևավոր գծեր) կախված է ինչպես ընկնող (առաջնային) փնջի տարամիտումից, այնպես էլ բյուրեղի դեֆորմացված շերտի և հիմնական ծավալի միջոցով ռենտգենյան ճառագայթների կլանման և ցրման բնույթից: Ցույց է տրված, որ մակերևութային դեֆորմացված շերտի առկայությունը անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է սեկցիոն տեղագրի վրա բարակ եզրային գծերի ձևավորման համար: Ստացվել են սեկցիոն տեղագրեր ինչպես բարակ, այնպես էլ հաստ, աստիճանաձև, մուտքի և ելքի հղկված մակերևույթներով բյուրեղներից: Ցույց է տրված, որ սեկցիոն տեղագրերի վրա բարակ գծերը բյուրեղի դեֆորմացված մակերևութային շերտում ռենտգենյան ճառա­գայթների կինեմանիկ ցրման արդյունք են, իսկ կենտրոնական լայն գիծը (հիմնական ռեֆլեքսը) պայմանավորված է բյուրեղի հիմնական մասում դինամիկական ցրումով: Հետազոտվել է դիֆրակցված փնջի տարամիտման փոքրացումը՝ անդրադարձման պայմանում աշխատող ասիմետրիկ կտրված բյուրեղ-մոնոխրոմարարի միջոցով, ինչպես նաև հետազոտվող նմուշի և ռենտգենյան խողովակի կիզակետի միջև եղած հեռավորության մեծացմամբ: Ցույց է տրված, որ նույնիսկ նկարահանման շատ մեծ ժամանակահատվածի դեպքում տեղագրի վրա բարակ գծերը բացակայում են, իսկ դինամիկ ցրման արդյունքում ձևավորված լայն բաղադրիչն ստացվում է շատ մեծ սևացումով: Փորձնականորեն ապացուցված է, որ բյուրեղի մակերևութային խախտված (աղավաղված) շերտերով պայմանավորված՝ ռեֆլեքսի վրա բարակ եզրային գծերի ձևավորման համար առաջնային փնջի տարամիտումը հանդիսանում է անհրաժեշտ պայման:

  • зев

  • обрывность

  • основные нити

  • факторный эксперимент.

Հետազոտվում են արտադրական պայմաններում օդասուսերավոր գործող հաստոցների վրա հեղինակային իրավունքով պաշտպանված նոր մեթոդով ստացված գործվածքի պարամետրերը: Մեթոդի առանձնահատկությունն այն է, որ օդասուսերավոր հաստոցի վրա գլխավոր լիսեռի մեկ պտույտի ընթացքում երախում տեղադրվում է մեկի փոխարեն երկու միջնաթել:

Գործվածքի ստացումը բարդ տեխնոլոգիական գործընթաց է, որը պահանջում է հաջորդական անընդհատ հսկողություն: Գործվածքի որակի ապահովման համար կարևոր նշանակություն ունի հենքաթելերի կտրվածքների ուսումնասիրությունը` երախի պարամետրերի ճիշտ կարգաբերման նպատակով:

Ներկայացվում է հենքաթելերի կտրվածքների ուսումնասիրությունը երախում երկու միջնաթերերի միաժամանակյա տեղադրման դեպքում: Աշխատանքի նպատակն է նոր գործվածքի ստացման օպտիմալ պարամետրերի որոշումը, որի դեպքում հենքաթելերի կտվածքը կհասնի նվազագույնի: Որպես դիտարկման պարամետրեր ընտրվել են փակոցի մեծությունը, երախի բարձրությունը և երկարությունը, որոնք առավելագույն ազդեցություն ունեն հենքաթելերի կտրվածքների քանակի վրա:

Փորձերի արդյունքում, երկու միջնաթելերի միաժամանակյա տեղադրման եղանակով 2/2 հենքաթելային ռեպս հյուսվածքով կտորի գործման դեպքում, հենքաթելերի կտրվածքների նվազագույն քանակը ստացվել է հետևյալ պարամետրերի դեպքում. փակոցի մեծությունը՝ 3350, ասպաշրջանակի բարձրացման չափը (երախի բարձրությունը)՝ 40 մմ, երախի երկարությունը՝ 250 մմ:

  • клей

  • кожа

  • обувь

  • подошва.

  • прочность крепления

Լուսաբանված են ներբանների սոսնձման ամրության վիճակագրական փորձարկման արդյունքները: Կոշիկի տակացուի ամրացման ամրության փորձարկումը կատարվել է երկու մեթոդով՝ ուժաչափի վրա ներբանի պոկման միջոցով և երեք կետերում ներբանի եզրագծի վրա ատամի թեքող ազդեցության ճանապարհով: Հետազոտությունները կատարվել են կոշիկը մամլիչի վրայից հանելուց 2 և 24 ժամ հետո: Հաստատվել է, որ վիճակագրական վերահսկման առաջին օրերից, երբ, ըստ ստանդարտի փորձարկումների՝ պոկման բեռնվածությունները ստացվում են ժամանակավոր նորմերից ցածր, ներբանների սոսնձման ամրությունը անշեղորեն բարձրանում է: Նույն պատկերն է նկատվում ձեռքի սարքի միջոցով փորձարկման արդյունքում: Ներբանների պոկման բնույթի վերլուծությամբ հաստատված է, որ նորմից ցածր բեռնվածություններն առաջանում են տեխնոլոգիական ռեժիմը չպահպանելու հետևանքով՝ վրաքաշի եզրի ոչ բավարար լայնության և սոսնձային թաղանթի ոչ բավարար տաքացման պատճառով: Ապացուցված է, որ նորմերի սահմանման դեպքում անհրաժեշտ է առաջնորդվել այն հանգամանքով, որ քթամասում ներբանների վաղաժամ պոկումը տեղի է ունենում ոչ թե մամլիչներում անհավասարաչափ ճնշման կամ էլ քթամասում վրաքաշի եզրի վրա ծալվածքների առկայության հաշվին սոսնձման թուլացման հետևանքով, այլ կոշիկի շահագործման ընթացքում այդ տեղամասում ուժեղացող ազդեցությունների պատճառով: Հետազոտության արդյունքները թույլ են տվել կատարել հետևյալ եզրա­կացությունները: Սոսինձների կիրառմամբ տակացուի ամրացման դեպքում ամրության վերահսկման վիճակագրական եղանակն առավել արդյունավետներից մեկն է՝ ոչ լիարժեք որակի կոշիկի թողարկման կանխարգելման տեսանկյունից: Ուժաչափի վրա ներբանների պոկման բեռնվածությունների կտրուկ տատանումները 21…25% վարիացիայի գործակցի դեպքում թույլ չեն տալիս սահմանափակվել յուրաքանչյուր հերթափոխում կոշիկի եզակի զույգերի փորձարկումներով: Մեծ թվով նմուշների քայքայումից խուսափելու և, միաժամանակ, ապահովելու համար տակացուի սոսնձման բավարար ամրությամբ կոշիկի թողարկումը, անհրաժեշտ է, ուժաչափի վրա եզակի նմուշների փորձարկումների հետ մեկտեղ, արագացնել առանց կոշիկի քայքայման փորձարկման եղանակի ներդրումը:

  • изгиб

  • кручение

  • разрыв.

  • растяжение

  • удлинение

  • элементарная нить

  • неравномерность

Ոլորման պրոցեսում տարրական թելերը դասավորվում են մոտավորապես պտուտագծով՝ ենթարկվելով ոլորման, ծռման և ձգման դեֆորմացիաների: Ձգման դեֆորմացիան պայմանավորում է փոխադարձ ճնշում, տարրական թելերի լայնական հատույթի փոփոխություն (սեղմում) հպման տեղերում և շփման ուժերի առաջացում հպման մակերևույթներում: Արդյունքում տեղի են ունենում տարրական թելերի համակարգի ոլորված թելերի բարդ երկրաչափական և մեխանիկական վերափոխումներ: Ոլորված թելի դիմադրությունը խզմանը որոշվում է, առաջին՝ տարրական թելերի համակարգի խզման դիմադրությամբ և երկրորդ՝ միմյանց հետ բոլոր թելերի հպման մակերևույթների վրա շփման ուժերի դիմադրությամբ: Այդ բնութագրերն անհրաժեշտ են հենող և օսլայող մեքենաների, ինչպես նաև ոլորված թելերի համակարգի օգտագործմամբ գործող հաստոցների աշխատանքի օպտիմալ ռեժիմների որոշման համար: Տարրական և ոլորված թելերի անհավասարության մեծությունը և բնույթն ըստ հաստության, խզման բեռնվածքի, երկարացման և այլ բնութագրերի որոշվում են կոռելյացիոն ֆունկցիայով, սպեկտրալ խտությամբ և անհավասարության գրադիենտով: Երկու տարրական թելերից միաոլորք թելի ձևավորման դեպքում ոլորման պրոցեսի դինամիկ համակարգը ներկայացվում է որպես չորս ազդեցություններով և երկու հակազդումներով օբյեկտ: Առաջին երկու՝ X1(t) և X2(t) ազդեցությունները բնութագրում են մեկ տարրական թելի խզման բեռնվածքի և երկարացման փոփոխությունները, իսկ X3(t) և X4(t) ազդեցությունները՝ մյուս թելինը: Y2(t) hակազդումը բնութագրում է ոլորված թելի խզման բեռնվածքի փոփոխությունը՝ ըստ դրա երկարության, իսկ Y1(t) հակազդումը՝ այդ թելի երկարացումը խզման դեպքում դրա հաջորդական տեղամասերում: Քանի որ չորս ազդեցությունների հետ երկու հակազդումների փոխադրաձ կապի սխեման միևնույնն է, ապա միևնույնն է նաև այդ փոխադարձ կապի որոշման մեթոդակարգը:

  • классификация

  • комбинированная разработка

  • месторождение.

  • полезные ископаемые

  • освоение недр

Ներկայացվել են ընդերքի ուսումնասիրման և յուրացման ոլորտի առանձնա­հատ­կությունները, որոնք թույլ են տալիս կատարել հետևյալ եզրակացութ­յուն­ները.

- երկրաբանահետախուզական աշխատանք­նե­րի և ընդերքի օպտիմալ յուրացման խնդիրների օբյեկտիվ լուծումը հնարավոր է միայն երկրաբանական, տեխնիկական, տեխնոլոգիական, բնապահպանական և տնտեսագիտական հարցադրումների սերտ զուգակցման դեպքում,

- ընդերքօգտագործման տնտեսագիտությունը առավել բար­դ է:

Կոնդիցիայի պարամետրերն օգտակար հանածոների և դրանց մեջ պարունակվող բաղադրիչների պաշարների եզրագծման և հաշվարկման գործիքներ են: Դրանց կիրառմամբ պաշարները տարաբաժանվում են հաշվեկշռայինի և արտահաշվեկշռայինի: Դժվար չէ համոզվել, որ կոնդիցիայի պարամետրերի օպտիմալացումը պահանջում է տառացիորեն բոլոր տեխնիկական, տեխնոլոգիական և տնտեսագիտական խնդիրների լուծումների օպտիմալացում:

Ժամանակի ընթացքում, օգտակար հանածոների պաշարների սպառման և դրանց պահանջարկի աճի հետ կապված, այդ խնդիրների լուծման նշանակությունը շատ անգամ մեծանում է:

Համաշխարհային պահանջարկի աճը պայմանավորված է երկու պատճառներով.

  • բնակչության անշեղ աճը,
  • պահանջարկի տեսակարար աճը հատկապես զարգացող երկրներում:

Աշխատանքում դիտարկվել են ընդերքի ուսումնասիրման և յուրացման ոլորտի յուրահատկությունները: Հանքաքարային հանքավայրերի հետախուզման էական թերություններից մեկը հանքաքարի հարստացման տեխնոլոգիական ուսումնասիրության համար միջոցների խնայումն է, ինչը թույլ չի տալիս, մասնավորապես, հիմնավորել պոչանքներում օգտակար բաղադրիչի պարունակության`θ կախվածությունը հանքաքարում դրա պարունակությունից` α:

Ընդերքի ուսումնասիրման և յուրացման ոլորտում հիմնարար նորմատիվային փաստաթղթերից մեկը «Պինդ օգտակար հանածոների պաշարների և կանխատեսումային ռեսուրսների դասակարգումն» է: Դասակարգման նշանակությունը դժվար է գերագնահատել: Այն կոչված է մշակելու հանքավայրերի ուսումնասիրության միասնական պահանջներ, որոնք կնպաստեն յուրացման դեպքում ներդրման ռիսկի նվազմանը՝ մինչև խելամիտ սահմանները, ապահովելով ինչպես պետության` ընդերքի սեփականատիրոջ, այնպես էլ ներդրողի պաշտպանու­թյունը:

  • комплексное освоение

  • оп¬ти¬маль¬ная годовая производительность.

  • целевая функция

  • месторождение

Դիտարվկել է հանքավայրերի համալիր յուրացման աստիճանի ազդեցությունը լեռ­նա­մե­տալուրգիական կոմբինատի (ԼՄԿ) տարեկան օպտիմալ արտադրողականության վրա: Տրվել է ԼՄԿ-ի՝ հանքա­վայ­րերի համալիր յուրացման տարեկան օպտիմալ արտադրո­ղա­կանության հիմնավորումը լեռնամետալուրգիական արտադրության թափոնների օգտա­հան­ման տարբեր աստիճանի դեպքում: Ուսումնասիրվել են հետևյալ դեպքերը. ա) օգտա­հան­վող թափոնների պահան­ջար­կը սահ­մա­նափակ է. բ) օգտահանվող թափոնների պա­հան­ջարկը գործնականում ան­սահ­մա­նա­փակ է. գ) մակաբացման ապարները օգտահան­վում են մասամբ, իսկ հարստացման պո­չանք­ներն ու մետալուրգիական խարամ­ները՝ ամ­բող­ջությամբ: Հիմք ընդունելով օպտի­մա­լու­թյան չափանիշը, ձևավորվել է ընդհանուր նպատա­կա­յին ֆունկցիան, որը հիմնական (հան­քաքարի արդյունահանում և վերամշա­կում) և հարակից (լեռնամետալուրգիական ար­տա­դրության թափոնների՝ մակա­բաց­ման ապար­ների, հարստացման պոչանքների և մետա­լուր­գիական խա­րամ­ների օգտա­հա­նում) արտա­դրու­թյունների արդյունավետությունների ու շր­­ջա­­կա մի­ջավայրին հասցված վնասի (թա­փոն­նե­րի պահեստավորման համար հո­ղե­րի օ­տա­­րում) հան­րա­հաշվական գումարի առավե­լար­կումն է: Արտածվել են հիմ­նա­կան և հարակից արտադրությունների արդյու­նա­վետություննե­րի, ինչ­պես նաև լեռնամե­տա­լուրգիական թափոնների պահեստավորման հա­մար հողա­տա­րածքի ընդհանուր գնի որոշ­ման բանաձևեր: Այդ բանաձևերի հի­ման վրա ձևավորվել է նոր նպատակային ֆունկ­ցիա: Նոր ստացված նպատակային ֆունկ­­ցիա­յի առաջին կարգի ածանցյալը հավա­սա­րեց­նելով զրոյի ըստ LՄԿ-ի տարեկան արտա­դրողա­կանության (A)՝ հիմնա­վոր­վել է LՄԿ-ի տարեկան օպտիմալ արտադրողականությունը` հաշվի առ­նելով հան­քա­վայրերի համալիր յուրացումը և բնապահպանական հայեցակետերը: Ստաց­ված բանաձևը հնարավորություն է տալիս՝ որոշելու LՄԿ-ի տարեկան օպտիմալ արտա­դրո­­ղա­կանությունը, որի դեպքում հանքա­վայ­րի մշակման ամբողջ ժամանակա­հատ­վածի համար տար­բերակված ռենտան կամ գեր­նոր­մատիվային շահույթը կլինի առա­վե­լա­գույնը՝ հաշ­վի առած հանքավայրերի համալիր յու­րա­ցումը և բնապահպանական հար­ցե­րը: Գրաֆիկորեն ցույց է տրված ԼՄԿ-ի տա­րե­կան օպտիմալ  արտադրողականության կախ­վա­ծու­թյունը մակա­բաց­ման ապարների օգ­տա­հանման աստի­ճա­նից՝ պայմանական օրինակով: Սահմանվել է, որ. 1) ԼՄԿ-ի տարեկան օպ­տի­մալ արտա­դրո­ղականության վրա զգալիորեն ազ­դում են ընդերքի  համալիր յուրացման աստիճանը և լեռնամետալուրգիական ար­տա­դրու­թյան թափոնների օգտահանումից ստացվող գերնոր­մա­տիվային շա­հույ­­թի մեծությունը, 2) թափոնների ոչ լրիվ օգտահանման դեպքում լեռնա­մե­տա­լուր­­­գիական արտադրության թա­փոնների օգտահանումից ստացվող տարեկան գեր­­նոր­մա­տի­վային շահույթի մեծացումը հանգեցնում է  տարեկան օպտիմալ արտա­դրո­ղա­կանության նվազ­ման:

  • акустическая жест¬кость массива.

  • крепость породы

  • структурное строение

Կատարվել է բացահանքերում պայ­թեցման աշխատանքների ներկայիս իրավիճակի վերլուծություն, և ցույց են տրվել դրանց  զարգացման հեռանկարները: Բացահանքերում լեռնային զանգվածներն ունեն տարբեր ճեղքավորվածություն և ամրություն՝ f = 8…20 ըստ Մ.Մ. Պրոտո­դյա­կոնովի: Այս ապարների մշա­կումն իրականացվում է պայթեցման աշխա­տանքների կիրառ­մամբ՝ պայթուցիկ նյութի զգալի ծախսով: Պայթեցման արդյունա­վետությունը հանքավայրերի մշակման դեպ­քում կախված է շատ գործոններից: Պայ­թեց­ման որակի վրա ազդող հիմնական ցուցանիշներն են ապարի ամրությունը, ճեղքավորությունը և պայթեցվող զանգվածի կառուցվածքը: Այս կապակցությամբ հանքավայ­րերում պայթեց­ման աշխատանքների իրականացման դեպքում անհրա­ժեշտ է հաշ­վի առնել պայ­թեց­վող զանգվածի ֆիզիկամեխանիկական և կառուցվածքային առան­ձ­նահա­տ­կությունները: Արարատի, Արամուսի բացահանքերի  օրի­նակներով դիտարկվել է ճեղքավոր զանգվածում ապարի մանրաց­վա­ծության աստիճանի կար­գավորման հնարավորությունը: Բերված են պայթուցիկ նյութի ընտրության հաշ­վարկ­ման արդյունքները՝ կախված լեռնային ապարի ակուստիկ կոշտությունից: Սահմանվել է բացահանքերում պայթուցիկ նյութերի կիրառման ոլոր­տը՝ ըստ ապարի պայթե­լիության: Երկու հորատանցքերի պայթեցման դեպքում ապար­ների քայքայման ալիքային տեսության հիման վրա որոշվել են կարգավորված մանրացման գոտու շառավիղը և հորատանցքերի տեղադր­ման ցանցը: Տեսական և փորձնական ճանապարհով որոշվել է դանդաղեցման ժամա­նակը: Սահմանվել է պայթեցման  դանդաղեցման ժամա­նակի օպ­տի­մալ տևողությունը: Հեշտ պայթելիությամբ ապարներում դանդաղեցման ժամա­նակի օպ­տի­մալ տևողությունը կազմում է 60…80 մլվ և միջին, դժվար պայթելիությամբ ապարներում՝ համապատասխանաբար 40…60 մլվ և 30…50 մլվ: Սահման­վել է, որ  բացահանքերում սեղանաձև ներհատով պայթեց­­ման անկյունագծային սխեմայի կիրառումը թույլ է տալիս ավելի արդյունավետ կարգա­վորել պայթեցված ապարի մանրացման որակը և փլվածքի ձևը: Առա­ջար­կ­վել է պայթեցման նոր տեխ­նո­լոգիա, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ պայ­թեց­ված զանգվածի կոմպակտ փլվածք և փոքրացնել ոչ կոնդիցիոն  ֆրակցիաների ելքը:

Council

Բանբերի խմբագրական խորհուրդ. Յու.Լ. Սարգսյան (գլխավոր խմբագիր, տ.գ.դ.), Ա.Խ. Գրիգորյան (գլխավոր խմբագրի տեղակալ, տ.գ.դ.), Ա.Գ. Ավետիսյան (պա­տաս­խա­նատու քարտուղար, տ.գ.դ.),  Ս.Գ. Աղբալյան (տ.գ.դ.), Բ.Ս. Բալասանյան (տ.գ.դ.), Մ.Ք. Բաղդա­սարյան (տ.գ.դ.), Ա.Վ. Թադևոսյան (տ.գ.թ.),  Ո.Զ. Մարուխյան (տ.գ.թ.), Ս.Հ. Սիմոնյան (տ.գ.դ.)

Հանդեսի խմբագրական խորհուրդ. Ս.Գ. Աղբալյան (հանդեսի գլխավոր խմբագիր, տ.գ.դ.), Լ.Ե. Սարգսյան (հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, տ.գ.դ.), Ա.Ա. Պետրոսյան (հանդեսի պատասխա­նատու քարտուղար, տ.գ.թ.), Յու.Ա. Աղաբալյան (տ.գ.դ.), Գ.Ս. Հովսեփյան (տ.գ.դ.), Ա.Մ. Հովհաննիսյան (տ.գ.դ.), Ա.Հ. Հովհաննիսյան (տ.գ.դ.), Հ.Ս.Ղարիբով (տ.գ.դ.), Ս.Գ. Մամյան (տ.գ.դ.), Լ.Ա. Մանուկյան (տ.գ.դ.), Վ.Հ. Մարտիրոսյան (տ.գ.դ.), Հ.Ս. Պետրոսյան (տ.գ.դ.)

Խմբագիրներ` Ժ.Ս. Սեյրանյան, Հ.Ց. Պետրոսյան, Հ.Զ. Ղազարյան

©  Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան (ՀԱՊՀ)

«Ճարտարագետ» հրատարակչություն, հասցեն`  0009, Երևան, Տերյան 105, ՀԱՊՀ

Innovative.polytechnic.am/hy