ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Բանբեր

ՔԻՄԻԱԿԱՆ և ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

N:2

2018

32 views

Հարգելի ընթերցողներ.

Ձեզ ենք ներկայացնում Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի Բանբերի¸ «Քիմիական և բնապահպանական տեխնոլոգիաներ» հանդեսի հերթական համարը, որն ընդգրկում է քիմիական տեխնոլոգիաներին և բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված հետազոտություններ:

«Քիմիական տեխնոլոգիաներ» բաժնում ներկայացված են ցեոլիտների մոդիֆիկացման, սպիտակ ֆոսֆորի կենսաբանական թունազերծման, խիտոզանի կատալիտիկ դեստրուկցիայի, Ti-C-Al համակարգի հիմքով MAX- ֆազի ստացման, երկաթ պարունակող բորատային ապակիների, սինթետիկ օպալի ստացմանն ուղղված հետազոտությունների արդյունքները:

Ուշագրավ են նանոածխածնային մանրաթելերի ստացման և Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու հիմնասվաղի բաղադրության հետազոտությանը նվիրված աշխատանքները:

«Բնապահպանական տեխնոլոգիաներ» բաժնում ներկայացված են երկու երիտասարդ հետազոտողների աշխատանքները, որոնք մեծ նշանակություն ունեն շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար հանքարդյունաբերության բնագավառում:

Հանդեսում ստեղծվել է նոր բաժին՝ «Սննդի տեխնոլոգիաներ»¸ որում ներկայացված են կարպի մանրաձկան կերում տրիպելային հանքանյութի կիրառման հետ կապված հետազոտությունների արդյունքները:

Հոդվածների նյութերին կարելի է ծանոթանալ ամսագրի էլեկտրոնային էջում` i.polytechnic.am.

Շնորհակալություն ենք հայտնում խմբագրական խորհրդին, հոդվածների հեղինակներին, գրախոսներին և ամսագրի նախապատրաստման աշխատանքներին մասնակցած անձանց:

Headings

  • белый фосфор

  • биодеградация

  • защита окружающей среды

  • химическое загрязнение.

 Սպիտակ ֆոսֆորը շրջակա միջավայրի ամենավտանգավոր աղտոտիչներից է։ Սակայն այն կիրառվում է արդյունաբերությունում և ռազմական նպատակներով։ Սպիտակ ֆոսֆորի՝ շրջակա միջավայր թափանցումը բացառելու համար պահանջվում են դրա թունազերծման եղանակներ, այդ թվում՝ կենսաբանական։ Մեր կողմից առաջին անգամ իրականացվել է տարբեր տակսոնոմիական խմբերի (սնկեր, ստրեպտոմիցետներ և մանրէներ) պատկանող միկրոօրգանիզմների ցանք՝ որպես ֆոսֆորի միակ աղբյուր սպիտակ ֆոսֆոր պարունակող սինթետիկ մանրէաբանական միջավայրում։ Այդ միջավայրերում միկրոօրգանիզմներն աճել են առանց ֆոսֆորային քաղցի։ Սա սպիտակ ֆոսֆորի այդ տարրի կենսոլորտային շրջապտույտի մեջ ներառման առաջին հայտնի օրինակն է։ Այս հետազոտությունում կիրառվող ամենաբարձր կոնցենտրացիան գերազանցում է սպիտակ ֆոսֆորի սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան հոսքաջրերում 5000 անգամ, խմելու ջրում՝ 10000000։ Իրականացվել է սպիտակ ֆոսֆորի մետաբոլիտների փնտրտուք, և առաջարկվել է դրա մետաբոլիզմի ուղին։ Առաջին անգամ ցույց է տրվել կուլտուրաների կայունության աճը՝ ուղղորդված սելեկցիայի շնորհիվ։ Սպիտակ ֆոսֆորը կայուն կերպով մետաբոլիզմի ենթարկող սնկի ռիբոսոմային գեների հաջորդականության և GenBank տվյալների բազայի հաջորդականությունների համեմատումը թույլ է տվել նույնականցնել տվյալ միկրոօրգանիզմը որպես Aspergillus niger նոր շտամ, որին տրվել է A. niger АМ1 համարը։ Ըստ նախնական տվյալների՝ A. niger АМ1-ի կայունությունը սպիտակ ֆոսֆորի նկատմամբ ամրագրված է գենոմում։ Տրված է կայուն շտամների մորֆոլոգիական նկարագիրը։ Ցույց է տրվել, որ սպիտակ ֆոսֆորի նկատմամբ միկրոօրգանիզմների կուլտուրաների կայունությունը կախված է դրանց տակսոնոմիական պատկանելությունից․ Aspergillus niger սնկերի շտամները դրան ավելի լավ են հարմարվում, քան մանրէները։

  • N

  • N- диметил-N-гексадецил-N-2- гидроксиэтил аммонийбромид.

  • адсорбция

  • иммобилизация

  • инфракрасная спектрометрия

  • клиноптилолит

  • морденит

  • поверхностно-активные вещества

  • поры

  • сорбция

  • термостабильность

  • ультрафиолетовая спектрометрия

  • цеолиты

Ուսումնասիրվել է բնական ցեոլիտների մոդիֆիկացումը զանազան բնույթի ամոնիումային աղերով: Բնական ցեոլիտները մոդիֆիկացվել են ինչպես մակերևութային ակտիվ, այնպես էլ սովորական չորրորդային ամոնիումային աղերով, որոնք ունեն լայն գործնական կիրառություն միջֆազային կատալիզի բնագավառում:  Գործընթացը նպատակաուղղված է օրգանական աղտոտիչների մաքրման  ընթացքում ցեոլիտների ադսորբման ունակության բարձրացմանը, դրանց հետագա կիրառությանը որպես միջֆազային կատալիզատորներ, մասնավորապես, պինդ/հեղուկ եռաֆազ  համակարգում:

Չորրորդային ամոնիումային աղերի սորբումը նկարագրված է ոչ գծային իզոթերմերի միջոցով։ Ստացված արդյունքները համապատասխանում են Ֆրեյնդլիխի տեսական հավասարմանը, որը հավաստում է ցեոլիտի մակերևույթին ամոնիումային աղերի մոնոմոլեկուլային շերտի առաջացումը: Ցույց է տրվել, որ ամոնիումային աղերի սորբումը ցեոլիտի մակերևույթին տեղի ունի` շնորհիվ ամոնիումային, ինչպես նաև բենզոլային  խմբերի առկայության։ Ավելին, ամոնիումային աղում 2-հիդրօքսիլային խմբի առկայությունը առավել է նպաստում ամոնիումային աղի սորբմանը։

Հետազոտվել է ցեոլիտի մակերևույթին ադսորբված չորրորդային ամոնիումային աղերի ջերմային կայունությունը։ Նման սորբենտները կայուն են մինչև 350oC։ Ավելին, 2-հիդրօքսիլային խմբով ամոնիումային աղը ջերմային կայունություն է ցուցաբերում մինչև 450oC և չի ենթարկվում հայտնի Հոֆմանյան ճեղքմանը։  Ենթադրվել է, որ ամոնիումային աղում 2-հիդրօքսիլային խմբի առկայությունը առավել է նպաստում աղի սորբմանը։  Ուսումնասիրությունների արդյունքում արվել է եզրահանգում, որ ցեոլիտի բացասական լիցքը չեզոքանում է ամոնիումային աղերով։

Ուսումնասիրվել է չորրորդային ամոնիումայնին աղերի ադսորբման հնարավորությունը թթվայնացված ցեոլիտների վրա։ Ստացված արդյունքները բավական  հակասական են, որը ենթադրում է հետագա հետազոտությունների անցկացման անհրաժեշտությունը։

  • алюминий

  • МАХ-фаза

  • микроструктура

  • многофазный

  • самораспространяющийся высокотемператур-ный синтез

  • система Ti-Al-C

  • состав

  • титан

  • углерод.

Ti3AlC2 MAX-ֆազը համարվում է այդ համակարգի բնորոշ ներկայացուցիչը: Սակայն այդ միացության ստացման ներկայիս մեթոդները հեռու են կատարյալ լինելուց: Դրանք բնութագրվում են էներգիայի զգալի ծախսերով, տեխնոլոգիական ցիկլերի բարդությամբ, բազմաբնութությամբ, ցածր արտադրողականությամբ, և միշտ չէ, որ ապահովում են ստացված նյութերի պահանջվող որակ, կառուցվածք, հատկություններ, ինչպես նաև մաքրություն: Այս ամենը պահանջում է այդպիսի նյութերի ստացման նոր մեթոդների և տեխնոլոգիաների ստեղծում: Ti3AlC2 միացության սինթեզը՝ Ti-Al-C համակարգում պարունակվող փոշենման նյութերից, իրականացվում է այրման ռեժիմում ընթացող ԲԻՍ եղանակով, և ուսումնասիրվում է ածխածնի քանակի ազդեցությունը ֆազագոյացման գործընթացի վրա:

Ռենտգենաֆազային վերլուծության արդյունքում ցույց է տրվել, որ ստացված միացությունը բազմաֆազ է և բաղկացած է, բացի հիմնական բաղադրիչից, նաև Al3Ti, AlTi և Al5Ti2 միջմետաղական միացություններից: Ցույց է տրվել, որ ալյումինի 20...25% պարունակության դեպքում ամբողջ ալյումինը մասնակցում է MAX ֆազի ձևավորմանը, իսկ մնացած  տիտանն ու ածխածինն առաջացնում են TiC բաղադրությամբ միացություն: 30% ալյումինի պարունակության դեպքում ալյումինի ավելցուկը, որը չի մասնակցում MAX ֆազի ձևավորմանը, առաջացնում  է Al3Ti միջմետաղական միացություն: Այսպիսով, ցույց է տրվել, որ ԲԻՍ գործընթացով Ti-Al-C համակարգում պարունակվող փոշենման բաղադրիչների խառնուրդից կարելի է ստանալ MAX-ֆազ,  որում ընդհանուր գումարով 95%-ը կազմում է  Ti3AlC2, իսկ  TiC-ի  պարունակությունը ցածր է  5,1% -ից:

Միկրոպատկերները  ցույց են տալիս, որ ալյումինի քանակի մեծացումից МАХ-ֆազի կառուցվածքն ավելի ծակոտկեն է դառնում: Եվ, ընդհակառակը, տիտանի քանակի մեծացումից  կառուցվածքը խտանում է:

  • графен

  • каталитический пиролиз

  • композиционные материалы.

  • нанокристаллическая целлюлоза

  • наноуглерод

  • наноуглеродные микротрубки

  • оксид графита

  • структурообразова-ние

Նկարագրված են նանոածխածնային նոր ֆունկցիոնալ նյութերի FR-օքսիգրաֆենի ստացման եղանակի և նյութի հատկությունների ուսումնասիրման արդյունքները: FR-օքսիգրաֆենը ածխածնային նանոչափի նոր ալոտրոպային տարատեսակ է՝ ֆունկցիոնալ նանոածխածին, գրաֆիտի օքսիդի անալոգը՝ նախանյութ գրաֆենի ստացման համար:

Նկարագրված է FR-օքսիգրաֆենի ստացման նոր եղանակ՝ նանոցելյուլոզի ցածր ջերմաստիճանային կատալիտիկ օքսիդացման պիրոլիզի մեթոդով:

FR-օքսիգրաֆենը` ածխածնի բազմաշերտ խողովակային թելիկային ձևը, բաղկացած է գրաֆենի օքսիդից (պարունակող կայուն ազատ ռադիկալներ, որոնցով պայմանավորված են դրանց առանձնահատուկ հատկությունները): Սինթեզված արտադրանքի յուրահատկությունը կայուն ազատ ռադիկալների պարունակությունն է, FR-օքսիգրաֆենն ունի բարձր էներգիա կլանող, էներգիայի կուտակիչ հատկություններ: FR-օքսիգրաֆենը ստացվում է հատուկ կառուցված պոլիմերային նյութերի օքսիդացման պիրոլիզի նոր մեթոդով:

Ֆունկցիոնալացված գրաֆենի օքսիդ FR-օքսիգրաֆենի ստացման առաջարկվող մեթոդիկայում օգտագործվում է կատալիտիկ պիրոլիզի մեթոդը:

FR-օքսիգրաֆենի ստացման նոր մեթոդը հասանելի հումքից պարզ կերպով շոշափելի քանակությամբ ֆունկցիոնալ գրաֆենի արտադրության էժան և բարձր տեխնոլոգիական մեթոդ է: Նախատեսված տեխնոլոգիաների առավելություններն են հասանելիությունը, ցածր արժեքը, վերարտադրելիությունը, արտադրողականությունը և լայնածավալությունը,ինչպես նաև այս մեթոդը չի պահանջում թունավոր և պայթուցիկ ռեակտիվներ, կոշտ սինթեզի պայմանների և թանկարժեք սարքավորումների օգտագործում:

FR-օքսիգրաֆենները կարող են օգտագործվել նանոարդյունաբերության շատ ճյուղերում՝ նանոէլեկտրական սարքերի, քիմիական էներգիայի աղբյուրների, կոմպոզիտային նյութերի, կատալիզատորների, քսանյութերի, պաշտպանիչ ծածկույթների և այլ արտադրություններում:

  • гомолитическое расшепление

  • ион-радикал

  • каталитическая деструкция

  • комплексообразование

  • хитозан.

Ցույց է տրվել, որ Mn(CH3COO)2-ի առկայությամբ խիտոզանը (Խտզ) լավ լուծվում է ջրում: Խիտոզանի ամինագլիկոզիդային օղակի և Mn(CH3COO)2-ի փոխազդեցությունը ցույց է տրված ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիական եղանակով, որի արդյունքում առաջանում է խելատային կառուցվածքի կոմպլեքս միացություն: Նշված եղանակով ապացուցված է նաև, որ կոմպլեքսագոյացմանը զուգահեռ` առկա է նաև խիտոզանի գլիկոզիդային օղակի և մանգանի ացետատի մեջ ացետատ լիգանդի մասնակի փոխանակում,  որը ներկայացվում է հետևյալ ռեակցիայի միջոցով.

 

որտեղ (H2N-Хтз)- ը  խիտոզանի ամինագլիկոզիդային օղակն է:

Ելնելով վերոհիշյալից՝ Mn(CH3COO)2-ի և ամոնիումի պերսուլֆատի՝ (NH4)2S2O8 առկայությամբ իրականացվել է խիտոզանի կատալիտիկ դեստրուկցիան դրա 1%-ոց ջրային լուծույթում: Պերսուլֆատ իոնի՝   տրոհումից առաջացած  իոն-ռադիկալը մասնակցում է խիտոզանի միջգլիկոզիդային օղակի >CH-O-CH< ֆունկցիոնալ  խմբի C-H  կապի ճեղքմանը, որի շնորհիվ տեղի է ունենում շղթայի փոխանցում, արդյունքում առաջացած >CH-O-CH< ռադիկալի հոմոլիտիկ ճեղքումով ծնվում են նոր  ռադիկալ և >C=O կարբոնիլային խմբով միացություն:

Վերոհիշյալ մեթոդով խիտոզանի մակրոմոլեկուլի դեստրուկցիան հանգեցնում է պոլիմերի միջին մոլեկուլային զանգվածի նվազմանը: Խիտոզանի մոլեկուլային զանգվածի փոփոխությունը որոշվել է վիսկոզաչափական մեթոդով՝ օգտագործելով Ուբբելոդի վիսկոզաչափը: lgуд./C) ÷ lgC (որտեղ (C)-ն խիտոզանի կոնցենտրացիան է՝ տոկոսներով արտահայտված) կախվածությունից որոշվել է բնութագրական մածուցիկությունը, որը հավասար է [ = 61: Օգտագործելով Մարկի-Կունի-Խաուվինկի հավասարումը՝  (K = 3,4110-5, α = 1,02)¸ որոշվել է միջին մածուցիկային մոլեկուլային զանգվածը, որը հավասար է 4,2  104: Նշենք, որ ելային պոլիմերի մոլեկու-լային զանգվածը մինչև խիտոզանի դեստրուկցիան հավասար էր 8,31 104:

  • железосодержащие стекла

  • магнитный момент

  • метод Фонера.

  • намагниченность

  • стекло

  • ферромагнитный

  • эффективный магнитный момент

ՈՒսումնասիրվել են երկաթ պարունակող լիթիումբորատային, վանադիումբորա­տային և ստրոնցիումբորատային ապակիների մագնիսական մոմենտները և մագնիսացվածությունը: Բերված աղյուսակներում և գծագրերում ներկայացված են ապակիների սինթետիկ բաղադրությունները: Մագնիսական մոմենտի ջերմաստրճանային կախումը չափվել է Ֆոների կողմից առաջարկված թրթռացող նմուշի եղանակով 77…300 Կ ջերմաստիճանների և 3…15 կԷ լարվածությամբ մագնիսական դաշտերի պայմաններում: Սարքի չափագրումը կատարվել է իտրիումային նռնաքարի մոնոբյուրեղի միջոցով: Մագնիսացվածության չափման հարաբերական սխալը չի գերազանցել 3 % - ը:

ՈՒսումնասիրելով տեսակարար մագնիսական ընկալունակության հակադարձ մեծության կախումը բացարձակ ջերմաստիճանից՝ որոշվել են պարամագնիսական ջերմաստիճանները և Կյուրիի կետերը վանադատային ապակիների համար: Օգտագործելով պարամագնիսականության Լանժևենի տեսությունը, այդ ապակիների համար հաշվվել է արդյունավետ մագնիսական մոմենտների մեծությունը: Ստացված տվյալների հիման վրա եզրակացվել է երկաթի իոնների մի մասի երկվալենտ վիճակում առկայության հավանականությունը այդ ապակիներում:

Մագնիսացվածության կախումը ջերմաստիճանից և արտաքին մագնիսական դաշտի լարվածությունից ուսումնասիրելու համար ընտրվել են ալյումաբորասիլիկատային համակարգի և Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատի խարամների հիման վրա սինթեզված ապակիները: Ստացված արդյունքները վկայում են, որ դրանց վերը նշված մագնիսական հատկությունների փոփոխման բնույթը համապատասխանում է ֆերոմագնիսական նյութերի համապատասխան հատկությունների փոփոխման բնույթին:

Լիթիում երկաթբորատային ապակիների մագնիսացվածությունը սենյակի ջերմաստիճանում և 14 կԷ լարվածության մագնիսական դաշտում, կախված լիթիումի օքսիդի կոնցենտրացիայից, երբ երկաթի օքսիդի պարունակությունը հաստատուն է և կազմում է 10 և 20 մոլ. %, ունի մաքսիմումներ: Այդ մաքսիմումները համընկնում են լիթիումի օքսիդի 30…50 մոլ. % պարունակություններին¸ և, ըստ երևույթին, այդ բաղադրություններում հավանական է լիթիում երկաթային շպինելի կառուցվածքային տարրերի առկայությունը: 

Ստացված տվյալների հիման վրա արված է եզրակացություն այն մասին, որ ուսումնասիրված ապակիների մագնիսականությունը պայմանավորված է դրանց ստրուկտուրայում սուբմիկրոսկոպիկ մագնիսակարգավորված տիրույթների առաջացմամբ:

  • горная порода.

  • жидкое стекло

  • микроволновый синтез

  • синтетический опал

Մշակվել է օպալի միկրոալիքային (ՄԱ) սինթեզի եղանակ սիլիցիումի անօրգանական միացություններից՝ նատրիումի պոլիսիլիկատների լուծույթներից: Սինթեզի համար հաշվարկված քանակներով ելանյութային հեղուկ ապակու և թթվի (կամ ամոնիումի քլորիդի) լուծույթները խառնվել են տեֆլոնե ավտոկլավներում և անընդհատ խառնման պայմաններում թողնվել են միկրոալիքային վառարանում  տրված ջերմաստիճանում և ժամանակում: Ռեակցիան ընթացել է մեծ ծավալով ժելի առաջացմամբ: Ստացված նպատակային նյութը՝ SiO2-ը, առանձնացվել է ֆիլտրմամբ, լավ լվացվել՝ Na+ և թթվային անիոնները հեռացնելու համար, ապա չորացվել  180…200оС -ում: Օպալային կառուցվածքն ստացվել է ելանյութերի որոշակի՝ 0,25...1,0 Մ կոնցենտրացիաների  պայմաններում: Ուսումնասիրվել է տարբեր պայմանների ազդեցությունը ստացված օպալների մասնիկների չափսերի և համասեռության վրա: Տարբեր ֆիզիկաքիմիական հետազոտություններով որոշվել են մասնիկների չափսերը, տեսակարար մակերեսը, ծակոտիների տեսակարար ծավալը և չափսերը. Մասնիկների չափսերը 30...70 նմ են, իսկ ծակոտիներինը՝ 12...24 նմ: Մասնիկների և ծակոտիների նման հարաբերակցություն ստացվում է միայն գնդերի խիտ դասավորության դեպքում: ՄԱ տաքացման պայմաններում հեղուկ ապակուց օպալային կառուցվածքով սիլիցիումի դիօքսիդն ստացվում է 3...4 ժամվա ընթացքում: սիլիցիումի դիօքսիդի մասնիկների չափսերը և կառուցվածքը կախված են սինթեզի պայմաններից և միջավայրի իոնական ուժից: Ամոնիում իոնների միջավայրում ստացված մասնիկներն ավելի համասեռ են. մասնիկների չափսերի տարբերությունը 4...10% է: Մանրադիսպերս կառուցվածք ստանալու համար ելանյութային հեղուկ ապակու և ջրածնի իոնների օպտիմալ կոնցենտրացիաները կազմում են 0,25...0,5 Մ: Ավելի համասեռ կառուցվածք ստացվում է 235օC ջերմաստիճանում:

Հեղուկ ապակի ստանալու համար որպես հումք օգտագործվել են Հայաստանի լեռնային ապարները: Ցույց է տրվել, որ միկրոալիքային տաքացումը զգալի՝ մոտ 3-4 անգամ արագացնում է հեղուկ ապակուց սինթետիկ օպալի ստացման պրոցեսը, իսկ լեռնային ապարներից օպալի հիդրոթերմալ - միկրոալիքային սինթեզը շատ ավելի ձեռնտու է, արտադրողական և հեռանկարային: 

  • гипс

  • заполнитель

  • известковый раствор

  • известь

  • карбонат кальция

  • прочность

  • термический анализ

  • термическое расширение.

  • цемент

Ազգային մշակույթի հուշարձանների վերականգնման և վերանորոգման աշխատանքները պահանջում են ճշգրիտ, գիտականորեն և տեխնիկապես հիմնավորված լուծումներ շենքերի և կոնստրուկցիաների տեխնիկական վիճակի, օգտագործված կապակցող նյութերի և լցանյութերի բացահայտման ուղղությամբ: Մեծ նշանակություն ունի նաև նոր, համանման կապակցողների բաղադրության և տեխնոլոգիական եղանակների մշակումը, արատազերծ վերականգնման ապահովումը:

Սվաղի շաղախների առավել բնութագրական առանձնահատկությունների բացահայտման նպատակով հետազոտվել են եկեղեցու ներսակողմի սվաղի ութ շերտի նմուշներ: Հետազոտվել են նմուշների երկու՝ սվաղի արտաքին և ներքին խոր շերտերը: Նմուշների ռենտգենաֆազային և դիֆերենցիալ-թերմիկ անալիզներով բացահայտվել է սվաղների բաղադրություններում կալցիումի կարբոնատի CaСO3, գիպսի CaSO4×2H2O, մասնակիորեն կալցիումի հիդրոկարբոնատի և քվարց պարունակող դաշտային սպաթի առկայությունը: Վերանորոգման աշխատանքներում հիմնական խնդիրը ճարտարապետական հուշարձանների քանդված մասերի վերականգնումն է, պաշտպանիչ միջոցառումների իրականացումը, որոնք կկանխեն ճարտարապետական կոթողի հետագա քայքայումը:

Հաշվի առնելով վերը նշվածը, ճարտարապետական հուշարձանների վերականգնման¸ բնօրինակի, շենքերի տարրերի և մասերի պահպանման համար ակնհայտ է նոր բազմաբաղադրիչ շաղախների բաղադրությունների մշակման անհրաժեշտությունը: Այդ նպատակով ուսումնասիրվել են կրացեմենտային կապակցողի  և երեք տեսակ լցանյութերի  հիմքով ստացված կոմպոզիտները: Ուսումնասիրվել են նորմալ պայմաններում 7 և 28 օր պահպանված կոմպոզիտների խտությունը, սեղմման ամրությունը և ջերմային ընդարձակումը: Պարզվել է, որ կառուցվածքային փոփոխությունները և ծավալային էֆեկտները, ինչպես նաև նմուշների ընդարձակումը և սեղմումը ընթանում են զուգահեռաբար: Ցույց է տրված, որ կոմպոզիտի բաղադրությունում  կապակցողների և լցանյութերի տեսակի հարաբերության փոփոխությամբ կարելի է  ստանալ  սվաղի շաղախ անհրաժեշտ հատկություններով:

  • горнодобывающая промышленность

  • жидкие отходы

  • законсервированные хвостохранилища

  • неблагоприятные санитарные последствия.

Հանքարդյունահանման և հանքավերամշակման տեխնոլոգիական գործընթացները կապված են բնական ռեսուրսների օգտագործման և շրջակա միջավայրում տարատեսակ թափոնների կուտակման հետ: Հանքարդյունահանման բնապահպանական հետևանքներն ընդգրկում են բնակավայրերի ոչնչացումը, բնական լանդշաֆտի խաթարումը, հողա-բուսական ծածկույթի քայքայումը, գետային ռեժիմների փոփոխությունները, մթնոլորտի և լիթոսֆերայի աղտոտումը և բնապահպանական այլ լուրջ հետևանքներ:

Ներկայումս թափոնների վերամշակման հիմնական մեթոդը այդ թափոնների տեղավորումն է պոչամբարներում: Սակայն պոչամբարներն էլ¸ իրենց հերթին¸ ունենում են բացասական ազդեցություններ շրջակա միջավայրի վրա: Դրանք կարող են լինել պայթյունների հետևանքով առաջացած փոշին, հողմահարումից եզրային հատվածների փլուզումները, հեղուկ թափոնները, որոնք անցնում են պատվարների միջով՝ աղտոտելով հարակից հողատարածքներն ու ջրային օբյեկտները: Առանձնակի վտանգ են ներկայացնում պատվարների փլուզումները, որոնք կարող են հանգեցնել բնապահպանական անկանխատեսելի հետևանքների:

Այն դեպքերում, երբ պոչամբարներում լցված թափոնները հասնում են նախագծային մակարդակին, կամ պոչամբարի հետագա շահագործումը կապված է սանիտարական անբարենպաստ հետևանքների հետ, ապա այդպիսի պոչամբարները ենթակա են կոնսերվացման:

Գոյություն ունեն լուրջ մտահոգություններ՝ կապված այն պոչամբարների հետ, որոնք թեև չեն շահագործվում, բայց մեծ սպառնալիք են մարդկանց կյանքի ու շրջակա միջավայրի համար:

Աշխատանքում դիտարկվել է այդպիսի կոնսերվացված պոչամբարների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: Ուսումնասիրվել է ծանր մետաղների պարունակությունը հարակից տարածքների հողային և ջրային ռեսուրսներում:

  • барботирование.

  • горнодобывающая промышленность

  • очистка загрязненных вод

  • хвостохранилище

Անտրոպոգեն ազդեցության հետևանքով առկա է մարդու կողմից շրջակա միջավայրի կենսոլորտի գործոնների խախտման պոտենցիալ կամ իրական հավանականություն: Բնապահպանական  անվտանգության կարևոր գործոնների շարքում ներառվում են գործնական քայլեր, որոնք բնպահպանական անվտսնգությանն ուղղված միջոցառումների կառուցվածքի որոշիչ ուղղորդիչներն են: Բնապահպանական ռիսկի զգուշացման հիմնական ձևը բնապահպանական աշխարհագրական քարտեզագրումն է: Նման համակարգի նպատակը բնապահպանական իրավիճակի մասին տեղեկությունների հավաքագրումն է, որը հանդես է գալիս բանապահպանական քարտեզի ձևով և բնապահպանական իրավիճակի լարվածությունը նվազեցնելու ուղղություններով: ՀՀ տարածքում, հաշվի առնելով գունավոր մետալուրգիայի հանքավայրերի մեծածավալ յուրացումը, հանքահանման օբյեկտների մեծ քանակը շրջակա միջավայրի համար դառնում է պոտենցիալ վտանգավոր օբյեկտներ: Աշխատանքը նվիրված է Թեղուտի պղնձա-մոլիբդենային համալիրի ուսումնասիրությանը, մասնավորապես՝ պոչամբարի ազդեցությանը շրջակա միջավայրի վրա: Հաշվի առնելով, որ շրջակա միջավայրի աղտոտման հիմնական աղբյուրներից է աղտոտված հոսքաջրերի դրենաժը, պոչամբարի աղտոտման ազդեցության գնահատման նպատակով հետազոտվել է պաչամբարի և նրան հարող տարածքի հողի աղտոտվածության մակարդակը: Հողից նմուշներ են վերցվել՝ որոշելու համար նրա քանակական և որակական աղտոտվածությունը ծանր մետաղներով: Ստացվել են հանքարդյունաբերական համալիրի տարածքի և նրա հարևանությամբ գտնվող հողատարածքի՝ ծանր մետաղների տարածմամբ աղտոտման տվյալները: Աշխատանքում հետազոտվել և առաջարկվում է պղնձի և մոլիբդենի իոններից հոսքաջրերի մաքրման եղանակ, որը որոշակի մակարդակով կբարելավի տարածքի բնապահպանական իրավիճակը և բարենպաստ կերպով կազդի հարստացման ընդհանուր տեխնոլոգիական գործընթացի վրա: Օգտագործված է հոսքաջրերի մաքրման ադսորբցիոն մեթոդ, և որպես ադսորբենտ օգտագործվել է բենտոնիտը:

  • выживаемость

  • комбикорм

  • продуктивность.

  • сеголетка

  • темп роста

  • трепел

Բնական ցեոլիտ պարունակող հանքանյութերը կիրառություն են գտել գյուղատնտեսական կենդանիների կերային հավելումների արտադրությունում: Բելառուսի Հանրապետության տարածքում չկան ցեոլիտների հանքավայրեր, սակայն առկա է  տրեպելի ”Ստալնոե” խոշոր հանքավայրը: Հայաստանը հարուստ է բնական ցեոլիտներով, բենտոնիտային կավերով և դիատոմիտներով: Քննարկվող խնդրի շրջանակներում առանձնակի ուշադրության են արժանի բնական դիատոմիտները, ինչպես և տրեպելը. դրանք լեռնային ապարներ են, բուսական միկրոօրգանիզմների քայքայման արդյունք: Դիատոմիտի և տեպելի քիմիական կազմերը քիչ են տարբերվում միմյանցից և ունեն գրեթե նույն հատկությունները:

Ուսումնասիրված է կարպի մանրաձկան համակցված կերերում տրեպելի տարբեր չափաբաժինների ներառման արդյունավետությունը: Ներկայացված են տրեպելի 1,5; 3.0 և 5.0% պարունակությամբ համակցված կերերի  կիրառման արդյունքները: Հաստատվել է, որ տրեպելի 1.5% չափաբաժնով ավելացումը առավելագույն կերպով է նպաստում կերի սննդանյութերի յուրացմանը և նյութափոխանակության բոլոր գործընթացների բարելավմանը: Պարզվել է, որ տրեպելի ներառումով կերակրվող փորձնական խմբերի մանրաձկան մկաններում սպիտակուցի պարունակությունը 11.2%-ով ավելի է, քան վերահսկողական խմբում: Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել նաև, որ վերահսկողական խմբի մանրաձկների մկաններում կուտակված ճարպը 37.1%-ով ավելի է, քան փորձնական ձկներինը, և այն 28.0%-ով գերազանցում է սահմանված նորմը: Սա վկայում է, որ հանքային հավելումով փորձարարական սնուցման հաշվեկշիռը՝ ըստ ֆոսֆորի, ավելի բարենպաստ է, քան առանց հանքային հավելումի վերահսկողական կերինը:

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կարպի մանրաձկան կերաբաժնում 1,5% չափաբաժնով տրեպելի ներառումը դրական կերպով է անդրադառնում մանրաձկան աճի տեմպի ավելացման, միաժամանակ՝ գոյատևման մակարդակի և կերային ծախսերի արդյունավետության բարձրացման վրա:

Ստացված արդյունքները վկայում են, որ այնպիսի հանքային սորբենտներ, ինչպիսիք են տրեպելը և դիատոմիտը, ինչպես նաև նպատակային բաղադրիչներով դրանց մոդիֆիկացված ձևերը, կարող են հաջողությամբ կիրառվել արդյունաբերական ձկնաբուծությունում՝ բարձրարդյունավետ կերերի մշակման նպատակով:

Council

Բանբերը հրատարակվում է 1998 թվականից, հանդեսը՝ 2012թ.

Բանբերի խմբագրական խորհուրդ. Յու.Լ. Սարգսյան (գլխավոր խմբագիր, տ.գ.դ.),                                      Ա.Խ. Գրիգորյան (գլխավոր խմբագրի տեղակալ, տ.գ.դ.), Ա.Գ. Ավետիսյան (պատասխանատու քարտուղար, տ.գ.դ.), Ս.Գ. Աղբալյան (տ.գ.դ.), Բ.Ս. Բալասանյան (տ.գ.դ.), Մ.Ք. Բաղդասարյան (տ.գ.դ.), Ն.Բ. Կնյազյան (տ.գ.դ.), Ո.Զ. Մարուխյան (տ.գ.թ.), Ս.Հ. Սիմոնյան (տ.գ.դ.)

Հանդեսի խմբագրական խորհուրդ. Ն.Բ. Կնյազյան (հանդեսի գլխավոր խմբագիր, տ.գ.դ.), Ա.Վ. Թադևոսյան (հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, տ.գ.թ.), Ս.Յու. Կոտիկյան (հանդեսի պատասխանատու քարտուղար, տ.գ.թ.), Գ.Շ. Ալավերդյան (տ.գ.դ.), Վ.Ե. Աղաբեկով (ք.գ.դ.), Գ.Հ. Բաբայան (տ.գ.դ.), Ս.Պ. Դավթյան (ք.գ.դ.), Գ.Հ. Թորոսյան (ք.գ.դ.), Մ.Գ. Համամչյան (տ.գ.դ.), Գ.Վ. Հասրաթյան (ք.գ.դ.), Ս.Հ. Սարգսյան (ք.գ.դ.), Գ.Ց. Վարդերեսյան (ք.գ.թ.), Ա.Հ. Տոնոյան (ք.գ.դ.), Գ.Պ. Փիրումյան (տ.գ.դ.)